Termin
Kontrolowane halucynacje
Predykcja · Zaburzenia widzenia
Opis
Kontrolowana halucynacja (ang. controlled hallucination) to percepcja opisana jako predykcja (ang. prediction): treść percepcji to najlepsze przypuszczenie mózgu (ang. best guess), które łączy predykcje z bioinformacją płynącą od receptorów zmysłowych. Tym określeniem nieformalnie opisują zwykłą percepcję Anil Seth i jego współpracownicy (Hewitt i in. 2025).
Kodowanie predykcyjne (ang. predictive coding) to model kory, w którym obszar dalszy od receptorów wysyła połączeniami zwrotnymi (ang. feedback) predykcję aktywności obszaru bliższego receptorom. Połączenia wstępujące (ang. feedforward) odsyłają zaskoczenie (ang. prediction error), czyli różnicę między predykcją a rzeczywistą aktywnością, a zaskoczenie aktualizuje predykcję (Rao i Ballard 1999). Predykcje płyną więc w stronę receptorów, a zaskoczenie od nich. Główny gradient kory (ang. principal gradient) porządkuje korę według łączności i odległości od obszarów pierwszorzędowych, zmysłowych i ruchowych: sieć wzrokowa i sieć czuciowo-ruchowa leżą na jednym jego krańcu, a sieć domyślna na drugim (Margulies i in. 2016). W modelu zajęć sieć domyślna to więc sieć najdalsza od receptorów, a z jej obszarów predykcje płyną w stronę sieci bliższych receptorom.
Zespół Charlesa Bonneta (ang. Charles Bonnet syndrome) to halucynacje wzrokowe u osób z osłabionym wzrokiem i zachowaną sprawnością poznawczą. Dotyczy do 10% osób słabowidzących, choć szacunki bardzo się różnią, bo różne są definicje zespołu. Wśród jego wyjaśnień przegląd badań wymienia odcięcie dopływu bioinformacji (ang. deafferentation) i kodowanie predykcyjne (Christoph i in. 2026). U tych osób percepcja wzrokowa oddzieliła się od bioinformacji płynącej od oka. Ich halucynacje barw, twarzy, tekstur i przedmiotów to aktywność brzusznej kory wzrokowej poza pierwszorzędową korą wzrokową (V1), treść halucynacji odpowiada specjalizacji aktywnego obszaru, a podwyższona aktywność tej kory trwa także między halucynacjami (ffytche i in. 1998). Osoby ze ślepowidzeniem, z uszkodzoną V1, wykrywają i lokalizują bodźce, których według własnej relacji nie widzą (Cowey 2010), ale osoby z zespołem Charlesa Bonneta widzą twarze, o których żadna bioinformacja nie płynie od oka.
Halucynację da się też wywołać warunkowaniem klasycznym (ang. Pavlovian conditioning). Uczestniczki i uczestnicy badania wykrywali ton o częstotliwości 1 kHz rozbrzmiewający razem z wyświetlaną szachownicą. Najpierw ton często pojawiał się na progu wykrywania, co budowało skojarzenie szachownicy z dźwiękiem, a potem coraz częściej był poniżej progu albo nie było go wcale. Halucynacja z warunkowania to zgłoszenie tonu, którego nie podano, przy samej szachownicy (Powers, Mathys i Corlett 2017). Jak podają Powers, Mathys i Corlett, osoby słyszące głosy były na ten efekt istotnie bardziej podatne, a autorzy wyjaśniają te halucynacje przewagą predykcji percepcyjnych (ang. perceptual priors).
W 1688 roku William Molyneux z Irlandii postawił w liście do filozofa Johna Locke'a pytanie, czy osoba niewidoma od urodzenia, która nagle odzyska wzrok, odróżni wzrokiem sześcian od kuli znanych jej z dotyku. Sam przypuszczał, że nie odróżni (Leffler i in. 2021). Osoby z wrodzoną, uleczalną ślepotą tuż po operacji przywracającej wzrok nie dopasowywały widzianego przedmiotu do przedmiotu poznanego dotykiem, ale to dopasowanie szybko się rozwijało (Held i in. 2011). W 1728 roku chirurg William Cheselden opisał chłopca niewidomego od wczesnego dzieciństwa, któremu w wieku 13 lub 14 lat operował zaćmę (Cheselden 1728), a jak podają Leffler i współpracownicy, jeszcze kilka miesięcy po operacji chłopiec nie odróżniał wzrokiem kota od psa. Bioinformacja z oczu zaczyna wtedy płynąć, ale predykcje, które ją obejmą, dopiero się z niej kształtują. Predykcje kontroluje bioinformacja z wycinka energii, który receptory gatunku wpuszczają do jego Umwelt: dla oka człowieka to światło widzialne od 380 do 720 nm (Betts i in. 2022).
Kiedy wieczorem w ciemnym przedpokoju widzisz przy drzwiach postać, to, co widzisz, to predykcja z Twoich Modeli Mentalnych, a skąpa bioinformacja płynąca od Twoich pręcików i czopków słabo ją kontroluje. Zapalasz światło: bioinformacja płynie obficie, zaskoczenie aktualizuje predykcję, a postać zmienia się w płaszcz na wieszaku. Płaszcz to też Twoja halucynacja, ale kontrolowana. Kiedy grasz z kimś w szachy, zaskoczenie tak samo aktualizuje Twoje Modele Mentalne przeciwniczki po jej ruchu, którego się nie spodziewasz, a na Twoich Modelach Mentalnych polegasz w każdym spojrzeniu.
Sieć mózgowa
- VISsieć wzrokowa
- Widzisz barwę, twarz albo wzór: to aktywność sieci wzrokowej, a halucynacje barw, twarzy i tekstur w zespole Charlesa Bonneta to aktywność brzusznej kory wzrokowej poza pierwszorzędową korą wzrokową (ffytche i in. 1998).
- DMNsieć domyślna
- Twoje predykcje płyną w stronę receptorów z obszarów od nich dalszych, a sieć domyślna leży na krańcu głównego gradientu łączności kory, naprzeciw sieci wzrokowej i czuciowo-ruchowej (Margulies i in. 2016).