Termin
Problem gapowicza
Współpraca i konflikt
Opis
Problem gapowicza (ang. free-rider problem) to sytuacja, w której ze wspólnego łupu, łowiska albo pastwiska korzystają wszyscy, a wkład wnosi tylko część. W Morzu Czerwonym, koło Ejlatu, ośmiornica z gatunku Octopus cyanea, zwierzę na co dzień samotne, poluje w grupach z rybami. Ryby, zwłaszcza z rodziny barwenowatych (ang. goatfish), prowadzą zwiad i decydują, dokąd grupa płynie, a ośmiornica decyduje, czy i kiedy grupa rusza (Sampaio i in. 2024). Jak podają Sampaio i współpracownicy, ryby z gatunku Epinephelus fasciatus (ang. blacktip grouper), drapieżniki czatujące w zasadzce, rzadko inicjują ruch grupy, także wtedy, gdy brakuje głównych zwiadowców, więc korzystają głównie z ruchu innych. W ich obecności ośmiornica znacznie częściej sięga po cios: gwałtownie wyrzuca ramię w stronę wybranej ryby i spycha ją na skraj grupy, na chwilę albo na stałe.
Ten sam problem dotyczy zasobów wspólnych (ang. common pool resources), takich jak łowiska, lasy, pastwiska, systemy nawadniania i wody podziemne, z których każde użycie uszczupla zasób, a odcięcie od nich innych przychodzi trudno. Teoria polityczna często zakłada, że przy silnej pokusie złamania zobowiązań ludzie dotrzymują ich tylko pod nadzorem zewnętrznej władzy, ale według Elinor Ostrom i jej współpracowników dane empiryczne wskazują, że osoby korzystające z zasobów wspólnych w wielu przypadkach zawierają wiarygodne zobowiązania samodzielnie (Ostrom, Walker i Gardner 1992). W 1990 roku Ostrom zaproponowała zasady projektowe (ang. design principles) trwałych instytucji gospodarujących takimi zasobami, a przegląd 91 badań wspólnot znajduje dla nich dobre wsparcie empiryczne (Cox, Arnold i Villamayor Tomás 2010). Jak podają Cox, Arnold i Villamayor Tomás, do tych zasad należą stopniowane kary, rosnące wraz z powagą albo powtarzaniem naruszeń, a te mają w tym przeglądzie wsparcie umiarkowanie dobre. Spór między pewnym zyskiem jednostki a wspólnym wynikiem rozgrywa też dylemat dwóch przycisków.
Kiedy w projekcie grupowym jedna osoba podpisuje się pod wynikiem, korzystając z cudzego wkładu, z każdego jej pustego tygodnia kształtują się Twoje Modele Mentalne tej osoby, a przy podziale kolejnego zadania na nich polegasz. Twoja grupa ma wtedy przed sobą odpowiedzi ośmiornicy i wspólnoty: częstsze ciosy, kiedy w grupie są gapowicze, albo reguły z karami rosnącymi z każdym naruszeniem.
Sieć mózgowa
Problem gapowicza dotyczy grupy: podziału ról, wkładu każdego osobnika i reguł, którymi grupa odpowiada na korzystanie z cudzego wkładu.