← Kursy

Wstęp do kognitywistyki II

ćwiczenia · I rok · semestr letni 2025/2026 · 30h

Twoje modele świata

Dwie perspektywy

Czytasz płynnie te słowa dzięki dekadom treningu swoich sieci neuronowych. Z boku widać Twoje oczy poruszające się wzdłuż tekstu i wyraz twarzy. Z boku... Przyrządy mogą zmierzyć aktywność Twojego mózgu. Od środka... po prostu czytasz. Doświadczasz znaczenia tekstu.

Dwie perspektywy: od wewnątrz i z zewnątrz. Od tego zaczynamy ten kurs.

Ta sama dwoistość jest wszędzie: to samo zdarzenie wygląda zupełnie inaczej z zewnątrz i od środka.

Zdarzenie	Z zewnątrz	Od środka
Zachód słońca	fotony o określonej długości fali, kaskada w siatkówce, pobudzenie kory wzrokowej	czerwień, której nie da się opisać komuś, kto jej nie widział
Strach przed egzaminem	kortyzol, przyspieszone tętno, pobudzenie ciała migdałowatego	ściśnięty żołądek i myśl, że się nie uda
Wspomnienie rozmowy	wzorzec reaktywacji w hipokampie i korze	znów tam jesteś, słyszysz tamten ton głosu

Mary wie o widzeniu barw wszystko, co da się wiedzieć z boku, od długości fal pobudzających siatkówkę po sieci, które aktywują się, gdy ktoś widzi czerwień. Ale całe życie spędziła w pokoju bez kolorów. Kiedy z niego wychodzi i pierwszy raz widzi czerwień, poznaje coś, czego żaden opis z boku jej nie dał: jak to jest doświadczać tej aktywności od środka.

Jedno zdarzenie, dwie perspektywy. Na tym kursie omawiamy obie perspektywy jednocześnie.

---

Model

Doświadczana "rzeczywistość" to modele powstałe w wyniku wielu lat treningu Twoich biologicznych sieci neuronowych. To, co przeżywasz jako jeden, spójny świat, jest złożeniem niezliczonych modeli, a każdy z nich utrzymywany jest przez inną, chwilowo zawiązaną koalicję sieci. Modele twarzy, modele dźwięku, modele przestrzeni peripersonalnej. Modele składają się na jedno doświadczenie, jednak powstają w różnych miejscach mózgu i dlatego mówimy o nich w liczbie mnogiej. Treść doświadczenia to modele. Na przykład, uszkodzenie zakrętu wrzecionowatego wykasuje twarze z treści Twojego doświadczenia; uszkodzenie prawej kory ciemieniowej tymczasowo wymaże lewą stronę doświadczenia.

"Ty" też jesteś modelem. Jesteś spójną narracją, jaką budujesz ze swoich wcześniejszych doświadczeń, żeby wytłumaczyć własne życie. Jak myślisz o sobie? Możliwe, że jesteś pomocną i życzliwą osobą, ale uszkodzenie mózgu może sprawić, że zmienisz się diametralnie, jak Phineas Gage. W innych przypadkach tożsamość może zniknąć całkiem: demencja uniemożliwia tworzenie spójnej narracji o sobie i zapamiętywanie swojej historii. Modele siebie budujesz od momentu urodzenia, wzorując się na afordancjach zapewnianych przez bliskich.

---

Główne zasady kursu

---

Predykcja

Sieci neuronowe cały czas aktywnie przewidują przyszłe informacje. Wyprzedzają świat, jak surfer, który ustawia się tam, gdzie fala dopiero się zbierze.

Prowadzisz samochód na autostradzie. Zmieniasz pasy, wyprzedzasz, jedziesz płynnie. Mimo prędkości wszystko jest... przewidywalne. Sterujesz swoim samochodem, wiesz, jak zareaguje na naciśnięcie pedałów, skręt kierownicy - Twoje sieci mózgowe są już wytrenowane. Nie to co na początku! Wtedy przecież nawet płynne ruszenie było wyzwaniem.

To jest predykcja: nieustanne generowanie hipotez o tym, co zaraz nastąpi. Percepcja to dopasowywanie tych hipotez do sygnałów ze zmysłów. Karl Friston sformalizował tę intuicję: organizm minimalizuje energię swobodną (free energy), różnicę między tym, co modele przewidują, a tym, co dociera ze zmysłów. Każda akcja, każda percepcja, każda myśl to krok ku mniejszemu zaskoczeniu. Sięgasz po kubek z kawą. Kubek jest lżejszy niż się spodziewałeś. Przez ułamek sekundy świat jest dziwny: ręka wyskoczyła za wysoko, kawa zachlupotała. Błąd predykcyjny. Następnym razem Twoje modele wiedzą, że ten kubek jest lekki. Silna predykcja potrafi wygenerować oczekiwany stan ciała zanim bodziec nadejdzie. Placebo to najczystszy dowód: mózg produkuje ulgę, zanim substancja cokolwiek zrobi, albo gdy substancja jest chemicznie obojętna.

Friston nadaje tej intuicji formalną nazwę: predykcja jest wnioskowaniem bayesowskim. Masz przekonanie wstępne (prior), docierają dane (sygnał z receptorów), i aktualizujesz przekonanie proporcjonalnie do tego, jak bardzo dane Cię zaskoczyły. Im silniejszy prior, tym mniej go rusza pojedyncza obserwacja.

Przypominanie jest aktem predykcji. Za każdym razem, gdy coś sobie "przypominasz", hipokamp buduje scenę od nowa z rozproszonych fragmentów: kontekst z kory śródwęchowej, szczegóły sensoryczne z kory asocjacyjnej (obszarów łączących różne zmysły), emocjonalny koloryt z ciała migdałowatego. Rekonstrukcja podlega aktualnym priorom. Loftus i Palmer (1974) pokazali to jednym słowem: uczestnicy oglądali film z wypadkiem samochodowym, a potem odpowiadali na pytanie o prędkość. Gdy pytanie zawierało "smashed" zamiast "hit", szacunki prędkości wzrosły o 20%, a tydzień później ci sami ludzie "pamiętali" potłuczone szkło, którego nigdy nie było. Silniejszy prior wszedł w rekonstrukcję i scena została zbudowana z elementem, którego zmysły nigdy nie zarejestrowały. Schacter i Addis (2007) nazwą później ten sam mechanizm konstruktywną symulacją epizodyczną: aparat, który pozwala Ci wyobrażać sobie przyszłość, jest tym samym aparatem, który rekonstruuje przeszłość.

Percepcja teraźniejszości dopasowuje napływającą informację do tych samych modeli. Pamięć i percepcja to ta sama maszyneria, raz zwrócona w przeszłość, raz w teraźniejszość. Na przykład, kiedy samochód przed Tobą nagle zaczyna hamować reagujesz automatycznie. Wciskasz hamulec, odbijasz kierownicę, w międzyczasie zerkając w lusterko, czy pas obok jest wolny. Samochód przed Tobą zachował się niespodziewanie - zaskoczył Cię.

Załóżmy, że to było BMW. Po kilku tygodniach sytuacja się powtarza. Kolejne BMW zaskakuje Cię na drodze i nagle zmienia pas, zajeżdżając Ci drogę. Po kilku tygodniach samochód za Tobą miga Ci długimi po oczach, znów BMW! Zaczynasz spodziewać się nieprzewidywalnych rzeczy, gdy spotykasz samochody tej marki na drodze. Wcześniejsze sytuacje dotrenowały Twoje sieci mózgowe. Koncept BMW jest zakomodowany: samochody tej marki mają specjalne miejsce w Twoich modelach, do czego utworzenia sama asymilacja by nie wystarczyła. Pierwsze BMW, które Cię zajechało, było nieoczekiwane: wyrzut dopaminy szeroko koduje kontekst, w którym to się stało (która droga, jaka pora, jaki samochód). Po kilku takich BMW skojarzenie się konsoliduje: zaskoczenie znika, wyrzut dopaminy słabnie, a system przechodzi z kodowania na odtwarzanie. Teraz wystarczy, że widzisz BMW, a Twoje sieci przewidują kłopoty, zanim cokolwiek się stanie.

Informacja

Skąd sieci mózgowe czerpią materiał do tych hipotez? Z trzech źródeł.

• Eksterocepcja: wzrok, słuch, węch, smak, dotyk - sygnały o tym, co dzieje się na granicy ciała i świata. Przetwarzają ją sieć wzrokowa (VIS) i somatosensoryczna część sieci somatomotorycznej (SMN). Eksterocepcja to stan, w jakim jest świat.
• Propriocepcja: pozycja kończyn, napięcie mięśni, przyspieszenie liniowe i kątowe (z układu przedsionkowego) - sygnały o tym, jak ciało porusza się w przestrzeni. Przetwarza ją ruchowa część sieci somatomotorycznej (SMN). Propriocepcja to ruch ciała.
• Interocepcja: bicie serca, oddech, głód, temperatura narządów - sygnały o stanie wnętrza ciała. Interocepcja jest przede wszystkim przetwarzana przez wyspę (insula). Tylna część wyspy rejestruje surowe dane z ciała (szybkość pulsu, napięcie trzewne). Kontekst, zaufanie do lekarza i oczekiwania są mechanistycznie aktywne na tym poziomie: ustawiają predykcje interoceptywne, zanim sygnał z tkanek dotrze. Interocepcja to stan, w jakim jest ciało.

Przypomnij sobie artykuł "Predictions not commands" (Adams et al., 2013): sygnały zstępujące z kory ruchowej do rdzenia kręgowego mają cechy predykcji, nie rozkazów. Kora motoryczna nie wysyła instrukcji "skurcz mięsień X o Y procent." Wysyła przewidywanie: "spodziewam się takiego a takiego stanu proprioceptywnego." Rdzeń kręgowy minimalizuje błąd między oczekiwanym a aktualnym stanem ciała. Ruch wyłania się z tej minimalizacji. Innymi słowy: spodziewam się jakiejś konfiguracji ciała. A po chwili kolejnej. I kolejnej. Jak surfer na falach.

Te trzy wymiary definiują, jaki typ uczenia się jest możliwy.

Oba rodzaje warunkowania dzielą ten sam szkielet (eksterocepcja sygnalizuje interocepcję). Warunkowanie instrumentalne dokłada do niego propriocepcję, czyli Twoje działanie.

	Łańcuch predykcji	Propriocepcja (działanie)	Sprawczość
Klasyczne (Pawłow)	eksterocepcja (dzwonek) → interocepcja (ślinienie)	brak	zerowa: świat zapowiada, co nadejdzie dla ciała
Instrumentalne (Skinner)	eksterocepcja (klatka, światło) → interocepcja (jedzenie)	propriocepcja (naciśnięcie dźwigni) → interocepcja	pojawia się w chwili, gdy propriocepcja staje się zmienną kontrolną

W obu typach przewidywanym stanem ciała jest interocepcja. W warunkowaniu instrumentalnym propriocepcja jest wymogiem eksperymentalnym, w klasycznym może pojawiać się spontanicznie. To sugeruje, że organizm przypisuje credit assignment do losowych ruchów ciała, na przykład w eksperymentach z autoshapingiem albo podczas wiary w przesądy.

---

Model to architektura sieci

Model jest doświadczeniem konfiguracji sieci mózgowych, a uczenie się jest zmianą tej konfiguracji.

Z czego zbudowany jest model

Model, który doświadczasz, jest aktywnością sieci mózgowych. Każda sieć to zespół obszarów połączonych traktami istoty białej, które współpracują zależnie od kontekstu, a każda modeluje coś innego. Razem składają się na jeden obraz świata: ciało, przestrzeń, uwagę, plany, Ciebie samego.

Ten podział nie jest ostry i granice sieci wciąż są dyskutowane, ale to najlepszy obecny obraz organizacji ludzkiego mózgu (Uddin i in., 2019). Tymi nazwami będziemy opisywać rozwój, pojęcia i emocje w dalszej części kursu. To sieci się uczą: zmieniają konfigurację, by lepiej przewidywać. Model jest tą konfiguracją doświadczaną od środka.

Przypadek Phineasa Gage'a, któremu wypadek przy pracy zniszczył korę okołooczodołową (OFC), pokazuje, czym ta okolica się zajmuje. Rudebeck i Murray (2014) nazwali tę okolicę wyrocznią: OFC przewiduje i wycenia wartość konkretnych skutków działania, uczy się, co do czego prowadzi, i aktualizuje te wyceny, gdy świat się zmienia. Moralność jest jednym rodzajem takiej wyceny. To wartość przypisana społecznym skutkom czynu, ocena tego, co wypada zrobić w danych okolicznościach. Reguły moralne w dużej mierze kształtuje środowisko, więc każdy ma własną wycenę. Pacjent Elliot (Damasio) po uszkodzeniu OFC stracił właśnie tę zdolność. Potrafił przeanalizować skutki, ale nie potrafił przypisać im wartości, więc wybór restauracji na obiad paraliżował go tak samo jak dylemat moralny. Bez wyceny skutków decyzja nie ma się o co oprzeć.

Robert Sapolsky idzie dalej i pyta, skąd bierze się sama decyzja. Każdy wybór jest produktem architektury neuronalnej w danej chwili, a tę architekturę ukształtowały geny, życie płodowe, dzieciństwo, hormony i bieżący kontekst, czyli czynniki, których nie wybierałeś. Zapytaj teraz, co ukształtowało te czynniki, i co ukształtowało tamto. Regres cofa się bez końca i nigdzie po drodze nie pojawia się niezależne, niezdeterminowane "ja", które mogłoby zacząć od zera. Dlatego "ja", które podejmuje decyzję, samo jest skutkiem tego łańcucha.

W 1953 roku chirurg William Beecher Scoville usunął obustronne przyśrodkowe płaty skroniowe u pacjenta Henry'ego Molaisona (H.M.), próbując leczyć ciężką epilepsję. Operacja objęła hipokamp (strukturę głęboko w płacie skroniowym, kluczową dla pamięci), korę śródwęchową (bramę, przez którą informacje trafiają do hipokampa) i ciało migdałowate. Epilepsja ustąpiła, ale H.M. stracił zdolność tworzenia nowych wspomnień deklaratywnych. Mógł pamiętać dzieciństwo, ale nie potrafił zapamiętać osoby, którą poznał pięć minut temu. Jego modele świata zamroziły się w 1953 roku.

Brenda Milner odkryła coś zaskakującego: H.M. uczył się rysowania w lustrze. Z każdą sesją był szybszy i dokładniejszy, choć za każdym razem twierdził, że nigdy tego nie robił. Pętla hipokamp-kora śródwęchowa (HPC-EC) buduje wspomnienia deklaratywne: każde jak kartka w kartotece, opatrzona datą i miejscem, do której możesz świadomie wrócić. Prążkowie buduje nawyki: ciało pamięta, choć "Ty" nie. H.M. stracił kartotekę, ale zachował ciało.

Doświadczenie uwzględnia doświadczaną treść i perspektywę, z której się dzieje. Cały świat, jakiego doświadczasz, oraz to, z jakiej perspektywy doświadczasz, to modele. Obejrzyj z tej perspektywy poniższy filmik Joschy Bacha, w którym zauważa, że Genesis może być interpretowane jako budowanie modeli świata przez dziecko przychodzące na świat.

Nisze

Doświadczane modele identyczne z aktywnością sieci mózgowych są nazywane przez niektórych badaczy niszami: poznawczą, ekologiczną i neuronalną. Nisze poznawcze to modele hostowane głównie przez DMN; nisze ekologiczne głównie przez DAN, a neuronalne odzwierciedlają rozrost struktur mózgowych właściwych dla tych dwóch pierwszych. Iriki i Taoka zwracali uwagę, że trzy nisze powstają jednocześnie w oparciu o badania na makakach.

Te trzy poziomy zagnieżdżają się w sobie. Modele, czyli to, czego doświadczasz, są hostowane przez sieci mózgowe. Dzielą się na nisze poznawcze, pracujące daleko od receptorów, i nisze ekologiczne, pracujące blisko receptorów, a obie wspiera nisza neuronalna, czyli fizyczna architektura połączeń. Nisza poznawcza jest przestrzenią poznawczą zbudowaną z pojęć.

Makak używający grabek integruje wzrok, dotyk, słuch i propriocepcję w schemat ciała (DAN). Do sieci mózgowych dociera mnóstwo zaskakujących informacji z receptorów. Sieci muszą wybudować modele, jak używać narzędzia. Po kilku tygodniach jego kora ciemieniowa rozrasta się fizycznie. Pola recepcyjne neuronów rozszerzają się na całą długość narzędzia. Grabki przestają być przedmiotem trzymanym w łapie. Stają się częścią ciała w wytrenowanych sieciach: somatomotorycznej, wzrokowej, uwagowej, kontroli.

Iriki i Taoka (2012) opisują trzy płaszczyzny, na których ta zmiana się odbywa:

Trzy nisze to trzy opisy tego samego procesu: jak doświadczenie i sieci zwrotnie się kształtują. Każde dziecko konstruuje wszystkie trzy nisze jednocześnie.

Te same trzy nisze wyznaczają oś całego kursu: oś odległości od receptorów. Nisza neuronalna to architektura sieci, którą właśnie opisaliśmy, czyli połączenia, ich siła i możliwe wzorce aktywności. Nisza poznawcza pracuje daleko od receptorów, w sieciach kontroli i domyślnej, gdzie modele odrywają się od bieżącego sygnału; od niej zaczynamy. Nisza ekologiczna pracuje blisko receptorów, w sieciach somatosensorycznej, wzrokowej i uwagowej, gdzie modele trzymają się świata przez afordancje; do niej przejdziemy potem. Z zewnątrz to trzy nisze, od środka jedno doświadczenie. Ta oś porządkuje modele w przestrzeni; ich zmianę w czasie prześledzimy w sekcji Modele w czasie.

---

Daleko od receptorów

Najogólniej mówiąc, uczenie się to proces budowania modeli świata. Wcześniejsze doświadczenia trenują Twoje sieci i kształtują predykcje na przyszłość.

Zacznijmy od sieci najdalej od zmysłów. Tu mieszkają modele oderwane od bieżącego bodźca: pojęcia, myśli, plany i modele cudzych umysłów.

Te najdalsze sieci konstruują modele i wnioskują ukrytą przyczynę tego, co dociera z receptorów (Friston). Stawiają hipotezy, co wywołało sygnał, i poprawiają się, gdy się mylą. To wnioskowanie predykcyjne, rdzeń reprezentacjonalizmu.

Sieć trybu domyślnego (DMN)

DMN pracuje najdalej od receptorów i buduje modele, przez pryzmat których interpretujesz to, co bliżej zmysłów. Aktywność DMN jest tym, co od środka przeżywasz jako myślenie: o sobie, o innych, o przeszłości i przyszłości.

Hipokamp

Hipokamp bierze udział w nawigacji, kodowaniu wspomnień, pamięci epizodycznej i planowaniu. Te wszystkie funkcje łączy jedno: konstrukcja sceny (scene construction; Maguire i Mullally, 2013). Hipokamp tworzy scenę relacji między dowolnymi obiektami, na przykład jak ułożone są przedmioty na stole lub na ekranie albo jaka jest struktura firmy, w której pracujesz.

Badania nad hipokampem sięgają eksperymentów ze szczurami swobodnie eksplorującymi labirynty (Tolman, 1948). Szczury zbudowały mapę poznawczą, która pozwoliła im tworzyć skróty, gdy pojawiła się nagroda. Mapy poznawcze łączą relacje między informacjami z receptorów dzięki aktywnościom komórek miejsca w hipokampie (HPC) i komórek siatki w korze śródwęchowej (Entorhinal Cortex, EC).

Godden i Baddeley (1975) dodali, że mapa nie jest abstrakcyjna: nurkowie, którzy uczyli się słów pod wodą, przypominali je lepiej pod wodą niż na lądzie. Kontekst jest częścią śladu pamięciowego: Twój hipokamp koduje treść razem z okolicznościami, w których ją napotkałeś.

W miarę jak model staje się dokładniejszy przez powtarzanie, zachowanie stopniowo przenosi się z hipokampa (elastyczny, deklaratywny: "pamiętam, jak tam dojechać") do prążkowia grzbietowo-bocznego (automatyczny, nawykowy: "ciało samo jedzie"). Alternatywne scenariusze nie muszą już być modelowane w HPC, bo dany ciąg afordancji zawsze niesie ze sobą przewidywalne informacje i wystarczy nawykowo powtórzyć to, co zawsze działało.

Wracając do hipokampa, komórki miejsca i komórki siatki budują mapy pokoju, ale hipokamp mapuje też coś więcej. Quian Quiroga i współpracownicy (2005) mierzyli aktywność neuronów u pacjentów z epilepsją i odkryli coś zaskakującego: pojedyncze neurony w hipokampie reagowały na konkretną osobę, niezależnie od zdjęcia, kąta widzenia, a nawet samego imienia. Jeden neuron aktywował się na każde przedstawienie Jennifer Aniston: zdjęcie z profilu, z przodu, napis "Jennifer Aniston." Reagował na pojęcie, niezależnie od tego, jak było przedstawione.

Te komórki pojęciowe (concept cells) to neurony w MTL, które odzwierciedlają globalną aktywność mózgu na potrzeby zapisania wspomnienia. To odzwierciedlenie jest tymczasowe, bo pacjent H.M. wciąż rozpoznawał obiekty i pojęcia. Jego deficyty pokazywały niezdolność do tworzenia nowych wspomnień i do epizodycznej podróży w czasie, czyli przywoływania przeszłości i wyobrażania sobie przyszłości.

Reasumując, hipokamp robi snapshot: komórki reagują na pojęcia, których doświadczasz w danej sytuacji. Mackay i współpracownicy (2024) dodali drugi element: w korze przyhipokampalnej (parahippocampal cortex) odkryli komórki lokalizacyjne, które kodują, GDZIE spotkałeś dane pojęcie. Komórki pojęciowe dostarczają "co", komórki lokalizacyjne "gdzie", a razem budują adres wspomnienia epizodycznego. Hipokamp robi to w jednym podejściu: one-shot learning, w którym jedno spotkanie wystarczy, żeby utworzyć nowe wiązanie pojęcie-kontekst.

Pamięć i symulacja

Zamknij oczy i przypomnij sobie wczorajszy obiad. A teraz wyobraź sobie jutrzejszy. Addis, Wong i Schacter (2007) pokazali w fMRI, że Twój mózg aktywuje dokładnie tę samą sieć w obu przypadkach: HPC, EC, mPFC i PCC (tylna kora zakrętu obręczy). To elementy DMN. Przypominanie sobie przeszłości i budowanie przyszłości to ta sama sieć w działaniu, raz zwrócona wstecz, raz w przód. DMN-HPC tworzy modele oderwane od zmysłów, które stymulują top-down inne sieci, jednocześnie zapisując pobudzenie z tych sieci zwrotnie do hipokampa w formie nowych śladów pamięciowych. Dlatego każde przypomnienie sobie przeszłości to rekonstrukcja, a wspomnienia z czasem ulegają modyfikacji.

H.M. stracił strukturę umożliwiającą tworzenie i zapis scen niezależnych od zmysłów, przez co nie doświadczał epizodycznych podróży w czasie i był uwięziony w wiecznej teraźniejszości. Nie tworzył nowych wspomnień, nie potrafił wyobrażać sobie przyszłości. Gdy proszono go o opisanie jutra, nie potrafił skonstruować żadnej sceny. Odpowiadał ogólnikami albo milczał. Twoja nisza poznawcza rozciąga się od wspomnień dzieciństwa po plany na przyszły tydzień. Nisza H.M. zwężyła się do teraźniejszości. Bez hipokampa mapa czasowa znikła tak samo jak mapa przestrzenna.

Sen i konsolidacja

Konsolidacja zachodzi głównie podczas snu, gdy mózg przechodzi w tryb offline i reorganizuje modele bez dopływu danych sensorycznych. Najwięcej dla pamięci dzieje się w fazie snu wolnofalowego (SWS, N3), najgłębszej fazie snu, w której korę zalewają powolne fale. Hipokamp odtwarza wtedy sekwencje neuronów z minionego dnia (HPC replay) w kompresji czasowej, nawet dwadzieścia razy szybciej niż na jawie. Nośnikiem tego odtwarzania są ostre fale-zmarszczki (sharp-wave ripples, SWR): krótkie, trwające 50-150 ms eksplozje zsynchronizowanej aktywności hipokampa, w których ślad pamięciowy zostaje przekazany korze nowej. Dopamina z istoty czarnej (SN) i miejsca sinawego (LC, locus coeruleus) rozstrzyga przy tym, które ze śladów hipokampalnych przetrwają, a które znikną (Kaminski, 2018; Takeuchi, 2016).

Na poziomie komórkowym wspomnienia, czyli aktualizacje modeli, zapisują się jako engramy: populacje neuronów kodujące dany ślad. U myszy w chwili klasycznego warunkowania negatywnego (eksterocepcja klatki prowadzi do interocepcji szoku) engramy tworzą się jednocześnie w hipokampie i w korze nowej (Kitamura et al., 2017), a do ich utrwalenia potrzebna jest dopamina z miejsca sinawego (Wagatsuma et al., 2018). Po warunkowaniu mysz reaguje strachem na klatkę. Gdy optogenetycznie wyłączymy engram hipokampalny tuż po warunkowaniu, strach znika; gdy wyłączymy engram korowy dwa tygodnie później, również go nie ma. Wspomnienie najpierw wymaga hipokampa, a potem konsoliduje się do kory nowej. Pacjent H.M. po usunięciu hipokampa nie pamiętał okresu tuż przed operacją, ale zachował odleglejsze wspomnienia. Komórki BLA w ciele migdałowatym podstawno-bocznym, kodujące walencję emocjonalną, utrzymują się przez cały proces, dlatego z czasem fakty blakną, a ślad emocjonalny zostaje.

Pojęcia

Pojęcia to coś więcej niż słowo czy etykieta. Peter Gärdenfors proponuje, że pojęcia to regiony w wielowymiarowej przestrzeni poznawczej. Pomyśl o kolorach. Każdy kolor ma odcień, nasycenie i jasność. Te trzy wymiary tworzą przestrzeń. "Czerwony" jest regionem w tej przestrzeni: zbiorem punktów, które Twoje sieci neuronowe klasyfikują jako wystarczająco podobne. W centrum tego regionu siedzi prototyp: najlepszy przykład kategorii.

Innym przykładem będzie przestrzeń grzybów o kapeluszach i nóżkach różnych kształtów, rozmiarów i kolorów. Dla Ciebie przestrzeń grzybów będzie się zapewne składać z kilkunastu gatunków. Dla pasjonata przestrzeń ta będzie miała ogromnie większą rozdzielczość. Szczegóły eksteroceptywne trenują modele w rozpoznawaniu coraz subtelniejszych niuansów danej przestrzeni poznawczej.

Każdy nowy grzyb to nowy egzemplarz w kategorii. Egzemplarze kurek, boczniaków, prawdziwków, gąsek. Kiedy napotykasz te grzyby, uczysz się ich cech charakterystycznych. Im więcej egzemplarzy, tym bogatsze kategorie. Pomyśl o znalezieniu idealnego prawdziwka, takiego jak z okładki. To Twój prototyp prawdziwka, najbardziej prawdziwkowaty spośród prawdziwków. Ilustruje to teorię prototypów Eleanor Rosch. Według teorii prototypów: kategorie mają centrum (typowy egzemplarz) i rozmyte granice. Obiekty bliżej centrum są "bardziej" typowe.

Teoria egzemplarzy opisuje przetwarzanie bottom-up: eksterocepcja obiektu jest dopasowywana do modeli. Zwrotnie nowe obiekty trochę zmieniają modele, mogą przesuwać granice kategorii i modyfikować prototypy. Przestrzenie pojęciowe mogą zwiększać szczegółowość (borowik szlachetny, ceglastopory, sosnowy). Im więcej egzemplarzy doświadczysz bottom-up, tym więcej błędów predykcyjnych dostarczysz swoim przestrzeniom poznawczym i tym bardziej szczegółowe się staną.

Proces trenowania modeli opisał Piaget w ramach psychologii rozwojowej jako asymilację i akomodację. Asymilacja: nowy punkt wpada do istniejącego regionu pojęciowego i nie wymaga zmiany granic. Akomodacja: punkt wypada poza region, więc granice muszą zostać przerysowane albo musi powstać nowy region. Dziecko w lesie widzi goryczaka żółciowego podobnego do borowika szlachetnego i początkowo asymiluje go do kategorii "prawdziwków", dopóki nie spróbuje smaku. Gorzki smak zdradza pomyłkę i powstaje nowa kategoria.

Myślenie jako nawigacja

Bellmund i współpracownicy (2018) w pracy Navigating cognition ujęli to wprost: myślenie jest ruchem przez przestrzenie poznawcze. Hipokamp wyewoluował do nawigacji po niszach ekologicznych i zaadaptował się do nawigacji po niszach poznawczych. Jako jeden z hubów DMN pozwala myśleć o przeszłości i przyszłości z uwzględnieniem siebie (mPFC) oraz innych (TPJ, biegun skroniowy).

Pojęcia żyją na rozmaitościach (manifolds): niskowymiarowych powierzchniach zanurzonych w wielowymiarowej przestrzeni cech. Przestrzeń cech grzyba jest ogromna (kolor, rozmiar, kształt kapelusza, smak, siedlisko...), ale konkretne grzyby, które spotkałeś, leżą na niskowymiarowej powierzchni. Nie przeszukujesz całej przestrzeni. Nawigujesz po wyuczonej rozmaitości. Populacje engramów (ensembles) kreślą trajektorie po tych powierzchniach.

Wiąże się to z predykcją: organizmy minimalizują zaskoczenie (energię swobodną) przez nieustanną aktualizację modeli. Asymilacja to pozostanie na danej rozmaitości. Akomodacja to wytworzenie nowej. Piaget, który opisał te mechanizmy u dzieci dekady temu, opisał nawigację po przestrzeniach pojęciowych, zanim ktokolwiek wiedział, że hipokamp je mapuje.

---

Mózg społeczny

Homo sapiens to gatunek, który odniósł sukces ewolucyjny. Umiejętność modelowania przestrzeni poznawczych jest jednym z jego fundamentów. Od innych hominidów odróżnia nas umiejętność budowania modeli innych, zwana wspólną intencjonalnością. Wspólna intencjonalność wymaga modelowania intencji innych, a więc angażuje DMN, podsieć związaną z Teorią Umysłu (Theory of Mind, ToM). DMN.ToM to podsystem sieci domyślnej odpowiedzialny za mentalizację (pSTS, TPJp, TP). Innymi słowy: sieć modelowania cudzych umysłów.

Jednym z głównych pytań, jakie stawiają sobie badacze ewolucyjni, jest relacja między zdolnościami ludzi a innych naczelnych. Jedni uważają, że różnica jest ilościowa (Frans de Waal i Jane Goodall), inni, że jakościowa (Michael Tomasello). Pierwsza strona przytacza argumenty takie jak wojny szympansów, kultura orek czy podejście do niesprawiedliwości u kapucynek. Te przykłady wskazują, że zwierzęta wykazują jakościowo takie same cechy jak ludzie. Tomasello argumentuje z kolei, że kultura jest jakościowo inna: zwierzęta wykazują joint attention, ale shared intentionality jest ludzką specjalnością. Stąd naśladownictwo tak, kumulatywna kultura słabiej.

Shared intentionality to coś precyzyjnego: wspólne modele siebie i drugiej osoby względem punktu w przyszłości, wraz ze sposobem dotarcia do tego punktu. Oboje wiemy, gdzie idziemy, oboje wiemy, kto robi co po drodze, i oboje wiemy, że oboje to wiemy. Koordynacja to za mało. To wspólna narracja o przyszłości z rozpisanymi rolami. Szympansy koordynują. Ludzie planują razem.

Kolejnym argumentem za jakościową różnicą między naczelnymi hominidowymi a niehominidowymi, a tym samym za wyjątkowością wspólnej intencjonalności, jest organizacja DMN. Garin i współpracownicy (2022) porównali sieć spoczynkową (DMN) u czterech gatunków (człowiek, makak, marmozeta, mysz lemur). U naczelnych niehominidowych mPFC i PCC są słabo połączone. U człowieka to kluczowe połączenie DMN. Ludzki DMN, z jego pętlą mPFC-PCC, pojawił się stosunkowo późno w ewolucji naczelnych. Może to sugerować, że niehominidowe naczelne myślą o przyszłości i przeszłości egocentrycznie (mPFC+HPC), podczas gdy u naczelnych hominidowych połączenie mPFC+HPC z PCC+TPJ pozwala myśleć o nich również z perspektywy innych, czyli realizować wspólną intencjonalność.

DMN to silnik symulacji. Kiedy nie jesteś zajęty zadaniem, DMN rekombinuje fragmenty z hipokampa: sceny z przeszłości, fragmenty rozmów, interoceptywny koloryt emocji. Produkuje kandydatów do przyszłości: "co by było gdyby", "a może", "co jeśli."

Na sieć trybu domyślnego (DMN) składają się między innymi:

• mPFC + PCC (myślenie o sobie)
• TPJ + TP (myślenie o innych, czyli teoria umysłu)
• HPC + OFC (myślenie o przeszłości i przyszłości)
• IFG (mowa wewnętrzna, neurony lustrzane, gramatyka)
• SFG (joint attention, czyli współdzielenie uwagi)

---

Teoria umysłu

Jednym z głównych zadań, w jakich bierze udział DMN, jest tworzenie teorii umysłu, czyli modeli agentów: bytów, które mają własne przekonania, pragnienia i intencje. Na podstawie sygnałów DMN.ToM buduje modele: co ta osoba wie, czego chce, co zaraz zrobi.

Jednym z testów na teorię umysłu jest test Sally-Anne: Sally kładzie piłkę w koszyku i wychodzi. Anne przenosi piłkę do pudełka. Sally wraca. Trzylatek: "będzie szukać w pudełku." Pięciolatek: "w koszyku, bo tam myśli, że jest." Przejście od egocentryzmu do modelowania cudzego przekonania, około 4. roku życia.

Dzieci samoańskie nie przechodzą testu Sally-Anne do 8 roku życia. 1/3 dzieci w wieku 10-13 lat wciąż go nie przechodzi (Mayer i Träuble, 2013, N>300). Mechanizm: Samoa i kultury Pacyfiku (Kaluli/Bosavi w PNG, Tonga, Vanuatu) praktykują "doktrynę nieprzejrzystości umysłów" (Robbins i Rumsey, 2008). Dorośli nigdy nie przypisują intencji niemowlęcym wokalizacjom. Dzieci uczone są raportować, co ktoś zrobił, a nie co ktoś czuł.

Ale zdanie testu to dopiero początek. Model innych ludzi pogłębia się latami. Pomocna jest intuicja gradientu: od braku modeli (drugi człowiek to obiekt fizyczny), przez modelowanie przekonań ("ona myśli X"), modelowanie emocjonalnych konsekwencji ("jeśli powiem Y, poczuje Z": tu znika brutalna szczerość dzieci), po modelowanie tego, co ktoś myśli o Twoich modelach ("ona myśli, że ja myślę W": białe kłamstwa, dyplomacja). Rekurencja pogłębia się: "wiem, że wiesz, że wiem." To jest terytorium shared intentionality.

Grecki żeglarz na wzburzonym morzu robił dokładnie to samo. Odbierał sygnały sensoryczne: fale, wiatr, grzmot. Wściekły Posejdon był najlepszym wyjaśnieniem, jakie dawały jego modele. Bogowie, duchy, przodkowie to modele agentów przekazywane kulturowo z pokolenia na pokolenie. Shared intentionality umożliwiła ich przechowywanie i transmisję: "my wszyscy wiemy, czego chce Posejdon, i wszyscy wiemy, że wszyscy wiemy." Mechanizm predykcyjny był identyczny jak przy modelowaniu człowieka. Różnił się tylko obiekt modelowania.

Zapamiętaj żeglarza: przypisał przyczynę-wyjaśnienie (gniew boga) tam, gdzie była tylko przyczyna-źródło (pogoda). Tę różnicę, źródło kontra wyjaśnienie, rozwiniemy przy dopaminie.

Modele agentów są źródłem afordancji. Posejdon oferował afordancje przebłagania: można było złożyć ofiarę, zmienić kurs, odmówić modlitwę. Te afordancje są równie realne dla sieci mózgowych jak afordancja kamienia dla zmęczonego wędrowca: generują motywację, kierują działaniem, kształtują decyzje.

Im głębszy model, tym więcej sieci. Modelowanie przekonań angażuje DMN.ToM. Modelowanie emocjonalnych konsekwencji dociąga emocje społeczne (ciało migdałowate, wyspa). Modelowanie strategiczne wymaga kalkulacji konsekwencji i alternatyw (OFC).

Rozumienie intencji innych osób jest wspomagane przez tzw. neurony lustrzane, odkryte w korze przedruchowej makaków (obszar F5) oraz w IFG i IPL u ludzi. Neurony lustrzane aktywują się zarówno przy działaniu, jak i przy obserwacji, gdy ktoś inny działa. W zależności od publikacji obszar Broki (czyli IFG) bywa zaliczany do sieci domyślnej, kontroli i istotności. IPL pokrywa się z TPJ, a więc jest obszarem, w którym spotykają się DMN, CON i DAN. Kiedy obserwujesz kogoś sięgającego po kubek, te (i inne) obszary współpracują ze sobą, kierując wzrok, generując predykcję działania i aktualizując modele agenta ("chce się napić").

Rozumienie innych uwzględnia również rozumienie ich stanów emocjonalnych. Blair (2008) dokonał precyzyjnego podziału: empatia poznawcza to zdolność do modelowania stanów mentalnych drugiej osoby (co ona myśli, czuje, zamierza). To terytorium DMN.ToM. Empatia afektywna to rezonans z emocją drugiej osoby: widzisz ból i czujesz ból. To terytorium wyspy i ciała migdałowatego.

Te dwa rodzaje empatii są niezależne. Osoby z autyzmem mają trudności z empatią poznawczą (modelowanie cudzych stanów mentalnych, teoria umysłu), ale zachowują empatię afektywną: widzą cierpienie i reagują. Osoby z psychopatią mają sprawną empatię poznawczą (rozumieją, co czujesz, potrafią to przewidzieć i wykorzystać), ale deficyt empatii afektywnej: rozumienie nie uruchamia rezonansu. Dwa systemy, dwa wzorce uszkodzeń, dwa profile kliniczne. To klasyczna podwójna dysocjacja: ten sam argument logiczny, który w afazjach oddziela składnię od semantyki, tu oddziela poznawczą od afektywnej empatii.

---

Blisko od receptorów

Sieci VIS, SMN i DAN modelują informacje blisko receptorów: kształt, ruch, dotyk i położenie ciała.

Sieci blisko receptorów odbierają świat bezpośrednio, najbliżej receptorów, jak się da.

Gibson i Friston to reprezentanci dwóch stron jednego z najstarszych sporów o poznanie. Czy percepcja jest bezpośrednim odbiorem świata, czy wnioskowaniem o nim? W kontekście naszego kursu obie strony mają rację: te blisko receptorów są gibsonowskie, te daleko od nich fristonowskie.

Schemat ciała w DAN powstaje z połączenia informacji z VIS, SMN oraz A1. Używanie narzędzi zmienia organizację struktur składających się na DAN (Iriki i Taoka, 2012). Kora ciemieniowa makaka uczącego się grabek musi nagle przewidywać trzy razy większą przestrzeń, pełną nowych afordancji. Schemat ciała poszerza się, a wraz z nim przestrzeń peripersonalna: interfejs między ciałem (propriocepcja) a środowiskiem (eksterocepcja). Narzędzia modyfikują dostępne możliwości działania, tak jak nauka jazdy samochodem zmienia to, jak pewnie czujesz się za kierownicą i co jest dla Ciebie osiągalne (Serino, 2019).

Kiedy trening sieci blisko receptorów jest zaburzony modele nie rozwijają się poprawnie. Przykładowo, Colin Blakemore hodował kocięta wyłącznie w środowisku z pionowymi liniami. Neurony V1 dostosowały się do dostępnych bodźców, nie rozwijając selektywności na linie o poziomej orientacji. Sieć wzrokowa wybudowała model w oparciu o dostępne informacje.

Gdy masz wybudowane modele daleko od receptorów (DMN, CON), wysyłają one predykcje do DAN, VIS i SMN o planowanych działaniach. Na przykładzie kory czołowej:

• OFC i biegun skroniowy (TP): nawigują przez przestrzeń pojęciową, czyli to, co warto powiedzieć, zrobić, pomyśleć.
• MTG: hamuje konkurencyjne trajektorie w przestrzeni semantycznej.
• IFG (obszar Broki): porusza się przez przestrzeń gramatyczną, generując predykcje składniowe.
• Zakręt przedśrodkowy (kora pierwszorzędowa ruchowa): porusza ciałem przez przestrzeń fizyczną, generując predykcje proprioceptywne.

Kaskada predykcji postępuje, urzeczywistniając plan działania w konkretne ruchy ciała.

Afordancje

Wykonywanie działań to podążanie za afordancjami. Afordancje to relacje między propriocepcją, eksterocepcją a interocepcją, interpretowane przez pryzmat już wybudowanych modeli. W zależności od wspomnień, planów i teorii umysłu ta sama informacja na receptorach jest inaczej interpretowana i stanowi inne afordancje. Grzyb z gatunku błyskoporek podkorowy zostanie zapewne niezauważony przez niewprawne oko, a dla grzybiarza będzie stanowić silną afordancję zebrania.

Afordancje są więc możliwościami do działania ukształtowanymi przez całą ewolucyjną, kulturową i indywidualną historię treningu sieci neuronowych. Lev Vygotsky dodałby: inna osoba jest źródłem skalibrowanych błędów predykcyjnych dla Twojego mózgu, dopasowanych do Twojego poziomu, i dostarcza Ci afordancji, za którymi możesz podążać. Inna osoba jest dosłownie w Twoich sieciach mózgowych: budujesz model tej osoby, tego, czego się po niej spodziewać, oraz tego, czego ona spodziewa się po Tobie.

Rozwój jednostki to początkowo eksploracja, służąca optymalizacji sieci. Niektóre doświadczenia muszą nastąpić w określonym czasie (okresy krytyczne): gdy zabraknie sygnału bottom-up z receptorów, sieci nie ukształtują się poprawnie, a pewne zdolności zostają na stałe upośledzone. Gdy modele są już wybudowane, zaskoczeń jest coraz mniej, predykcje top-down pokrywają informacje z receptorów i organizm zaczyna bardziej eksploatować niż eksplorować. Dorośli eksploatują wyuczone modele, podążając utartymi ścieżkami znanych afordancji.

Motywacja (chcenie) sprawia, że nieznane afordancje są eksplorowane działaniem: coś wydaje się atrakcyjne, przyjemne, warte zachodu. Zmęczony wędrowiec nie analizuje kamienia. Kamień go po prostu przyciąga jako miejsce odpoczynku, bo jego ciało tego właśnie chce. Motywacja jest blisko związana z dopaminą.

Dopamina bywa mylona z nagrodą. Dokładniejsze badania wskazują, że za nagrodę odpowiada raczej system opioidowy: nagroda (lubienie) to odpowiedź hedoniczna, gdy doświadczenie sprawia przyjemność.

Często chcesz rzeczy przyjemnych, więc te dwa systemy są ze sobą sprzężone, ale można je oddzielić. Genetycznie zmodyfikowane myszy z wyłączoną dopaminą stały się apatyczne i nie wykonywały działań: nawet głodne nie zrobiły kilku kroków w stronę jedzenia. Jednak gdy dostały jedzenie wprost do pyszczków, jadły, a ich mimika wskazywała na odczuwanie przyjemności (Cannon i Palmiter, 2003).

Innym przykładem jest scrollowanie, gdzie każde przesunięcie to kolejna afordancja nowości. Feed to nieskończony ciąg afordancji. Większość treści jest neutralna albo lekko irytująca, a mimo to scrollujesz dalej. Dopamina napędza eksplorację: poczucie, że może teraz się uda. Algorytm gwarantuje, że credit assignment nigdy się nie rozwiąże, bo nie ma stabilnej reguły przewidującej, który scroll przyniesie coś dobrego. Cały czas eksplorujesz, a brak reguły zostawia Cię ze zmęczeniem i mglistym wspomnieniem kilku rolek.

Twoja architektura eksploracji ewoluowała dla skończonych nisz ekologicznych. Sawanna w końcu staje się znajoma. Media społecznościowe to ciąg niepowiązanych ze sobą afordancji, z których nie da się zbudować schematu.

Poznanie 4E

Umysł bywa określany jako 4E, co różnie się interpretuje. Przez pryzmat tego kursu rozumiemy 4E tak:

• Ucieleśnione (embodied): modelowanie przepływu informacji proprioceptywnej i eksteroceptywnej przez SMN, VIS i A1.
• Rozszerzone (extended): dołączasz narzędzia, by sterować przepływem informacji.
• Osadzone (embedded): informacje interpretujesz w kontekście modeli daleko od receptorów.
• W działaniu (enacted): informacje dynamicznie się zmieniają, tworząc pętle zwrotne działania. Podążanie za afordancjami otwiera nowe afordancje.

Relacja między organizmem a środowiskiem może być obserwowana na sieciach mózgowych tego organizmu. Organizm widzi świat swoimi zmysłami, więc jego środowisko trafia do jego sieci. To, co opisują etologiczne mapy akcji, schemat ciała i przestrzeń peripersonalna, to właśnie relacja między organizmem a środowiskiem zmapowana na sieci mózgowe. VIS, A1, SMN i DAN kształtują interfejs do balansowania informacjami proprioceptywnymi i eksteroceptywnymi, aby uniknąć interoceptywnych błędów predykcyjnych.

---

Modele w czasie

Teraz gdy wiesz już, że doświadczasz modeli rzeczywistości blisko i daleko od receptorów (odpowiednio nisza ekologiczna i poznawcza); że modele są złożone z pojęć i są hostowane przez sieci mózgowe... i że wszystko wchodzi ze sobą w interakcje na różnych etapach rozwoju... Pora przyjrzeć się bliżej mechanizmom tych interakcji w czasie.

Stadia rozwoju

Piaget opisał budowanie modeli świata jako kolejne stadia rozwoju. Odzwierciedlają one trening kolejnych sieci neuronowych (sensomotorycznych, uwagi, kontroli, domyślnej). Sieci przekazują informacje między sobą, dostarczając sobie błędy predykcyjne (bottom-up) i predykcje (top-down). Stadia rozwoju wskazują na kolejność wyłaniania się kompetencji, jednak ich rozwój trwa całe życie. Stadium sensomotoryczne (pierwszorzędowe sieci oraz sieć uwagowa) to fundament, na którym budowane są struktury kolejnych sieci.

Sensoryczno-motoryczne (0-2 lata) [VIS, SMN, A1]: świat jest czystym doznaniem. Dotyk, smak, ruch. Chwytasz, wkładasz do ust, rzucasz. Powoli odkrywasz, że rzeczy istnieją nawet gdy na nie nie patrzysz. Twoje pierwsze modele: świat trwa. Te modele budują się we wspólnej przestrzeni wraz z opiekunami (we-space). Opiekun dostarcza pierwsze i najważniejsze (z perspektywy dziecka) afordancje. Sieci sensoryczne (SMN, VIS) dominują. Wszystko jest bottom-up. Komunikacja jest przedwerbalna: synchronizacja spojrzenia, mimiki, wokalizacji.

Przedoperacyjne (2-7 lat) [DAN, DMN]: pojawiają się symbole. Słowa. Zabawa "na niby." Wspólna przestrzeń się rozpada: masz teraz swoją własną perspektywę. Swoje własne zdanie. Symbole tworzą nową kategorię afordancji: możesz nazwać rzeczy, udawać, że klocek to samochód. Twoje modele mają jedną perspektywę. Błędy predykcyjne generujesz samodzielnie, przez zabawę i eksplorację. IFG zaczyna przetwarzać język. Mowa jest społeczna: mówisz do ludzi. Około trzeciego roku życia zaczynasz mówić do siebie na głos. Budujesz wieżę z klocków i komentujesz: "teraz ten... za duży... ten mały..." Język staje się narzędziem kierowania własnym działaniem.

Operacji konkretnych (7-11 lat) [CON]: Zaczynasz modelować ciągi przyczynowo-skutkowe. Możesz sortować, klasyfikować, szeregować. Afordancje stają się przewidywalne, łączą się w ciągi: wiesz, co się stanie, gdy coś zrobisz. Potrafisz symulować w swoim modelu błędy predykcyjne zanim wystąpią. Sieć kontroli (CON) angażuje się coraz silniej: "co z tym zrobić?" Mowa prywatna cichnie. Internalizuje się. Staje się myśleniem słowami. Działania wcześniej komentowane na głos teraz komentowane są prywatnie.

Operacji formalnych (11+ lat) [DMN, CON]: Modelujesz swoje modele siebie. Możesz myśleć o myśleniu. Przewidywać hipotetyczne scenariusze, co by było gdyby? Ciągi afordancji stają się coraz bardziej złożone, stany mentalne innych osób coraz bardziej kompleksowe. Twoje modele świata stają się bogatsze i dostrzegasz unikalne możliwości do działania. Ten pomysł, na który nikt nigdy jeszcze nie wpadł? To afordancja, którą widzisz tylko Ty, dzięki Twojemu unikalnemu doświadczeniu w przeszłości. Sieć domyślna (DMN) dominuje: Twoja nisza poznawcza rozszerza się poza tu i teraz. Błędy predykcyjne mogą dotyczyć dowolnych światów. Mowa wewnętrzna operuje na abstrakcjach. Możesz prowadzić dialog samemu ze sobą na tematy, które tylko Ty zrozumiesz.

Stadia rozwoju opisane przez Piageta korespondują do rozwoju różnych sieci. Lata wskazują na okresy kiedy rozwój akurat w danym obszarze dominuje, jednak w innych obszarach również przebiega.

Poza Piagetem, innym psychologiem rozwojowym jest Lew Vygotsky. Opisał on rozwój przez pryzmat interakcji społecznych. Trening SMN, VIS, A1 przebiega często przy wsparciu bliskich opiekunów w tzw. Strefie Najbliższego Rozwoju (Zone of Proximal Development = ZPD). Jest to przestrzeń między tym, co potrafisz samemu, a tym, co potrafisz z pomocą kogoś bardziej doświadczonego. Ktoś bardziej doświadczony pomaga Ci wytrenować Twoje modele świata.

Scaffolding to rusztowanie: struktura wsparcia, która stopniowo się wycofuje, w miarę jak Twoje modele się kalibrują. Na początku duże wsparcie, duże błędy predykcyjne. Na końcu: samemu budujesz predykcje. Rusztowanie znika, bo Twoje sieci przejęły jego funkcję.

MKO (More Knowledgeable Other) to osoba z lepiej skalibrowanymi modelami. Nie musi być nauczycielem. Może być rówieśnikiem, rodzicem, a nawet technologią. Kluczem jest to, że MKO generuje błędy predykcyjne w ZPD: nie za łatwe (brak uczenia) i nie za trudne (brak integracji).

Piaget opisuje podstawy budowania modeli. Vygotsky zwraca uwagę, że budowanie modeli ma komponent społeczny. Oba mechanizmy działają jednocześnie. Uczysz się przez doświadczenie i często ta nauka jest wspomagana przez MKO, który tworzy scaffolding w Twoim ZPD.

Najnowsze badania pokazują, że uczenie się zachodzi również w organizmach jednokomórkowych, a nawet w cząsteczkach chemicznych:

Jednokomórkowce są w stanie uczyć się wykorzystując wewnętrzną maszynerię komórkową. Najnowsze badania wskazują, że nawet sieci molekularne regulujące geny zmieniają swoje reakcje w wyniku treningu (Bhatt et al., 2025). Te badania nawiązują do koncepcji "basal cognition" Michaela Levina.

Cały mózg rozwija się całe życie; każde nauczenie się czegoś nowego polega na modyfikacji struktury połączeń neuronalnych w efekcie ekspozycji na specyficzne bodźce. Gdy bodźce są zaskakujące, skutkują wyrzutem dopaminy, a w efekcie zapisaniem zaskakującej informacji w strukturze sieci neuronowej. Po to, żeby na przyszłość modele lepiej przewidywały, co się stanie.

Style przywiązania

Trening sieci mózgowych w traumatycznych warunkach będzie skutkował nauczeniem się zdezorganizowanych wzorców, jak choćby style przywiązania nabywane w dzieciństwie.

Style przywiązania Bowlby'ego to cztery różne odpowiedzi tej samej architektury na jedno pytanie: jak przewidywalna jest moja opiekunka jako zasób regulacyjny? Inaczej: wewnętrzny model roboczy = system predykcji dotyczący dostępności zewnętrznego regulatora.

• Bezpieczny: opiekun konsekwentnie dostępny. vmPFC-ciało migdałowate rozwija się z niezawodnymi zewnętrznymi modelami jako scaffoldem.
• Lękowo-ambiwalentny: opiekun niekonsekwentny. System przywiązania pozostaje hiper-aktywowany. Ciało migdałowate uczy się: alarm włączony, bo odpowiedź jest nieprzewidywalna. Koszt: chroniczne pobudzenie, nadwrażliwość na sygnały porzucenia.
• Unikający: opiekun konsekwentnie nieresponsywny. Dziecko deaktywuje sygnalizację przywiązania. Wygląda jak niezależność. To wyłączony obwód przywiązania. Kosztem jest niedostępność własnych stanów interoceptywnych.
• Zdezorganizowany: opiekun jest jednocześnie źródłem zagrożenia i jedynym bezpiecznym portem. System otrzymuje sprzeczne polecenia. Najsilniejszy predyktor późniejszej psychopatologii i dysocjacji.

Teoria przywiązania i predictive processing opisują tę samą architekturę w różnych słownikach. Styl przywiązania to kalibracja modeli predykcyjnych dotyczących regulatora zewnętrznego, które kształtują połączenia vmPFC-ciało migdałowate przez powtarzaną koregulację. Opiekun jest modelowany w sieciach mózgowych dziecka i stanowi dla niego źródło regulacji i afordancji.

Dopamina

Kluczową rolę w motywacji i uczeniu się odgrywa dopamina. Po przykładzie z chceniem/lubieniem wiesz już, że dopamina to nie przyjemność tylko motywacja. Oprócz tego dopamina to także zapamiętywanie. W trenowaniu modelu kluczowe jest przypisanie przyczyn obecnego doświadczenia (credit assignment), znalezienie przyczyny błędu predykcyjnego. Określenie jakie wcześniejsze informacje mogą przewidywać obecne doświadczenie.

Zidentyfikowano rolę projekcji dopaminergicznych do hipokampa podczas kodowania engramów w badaniach na ludziach (Kaminski et al., 2018) i myszach (Takeuchi et al., 2016). Aktywność dopaminergiczna jest potrzebna do utworzenia wspomnienia o relacjach między informacjami. Gdy tę aktywność zablokujemy albo gdy jej brakuje, organizm nie zmodyfikuje pojęć. Dopamina jest więc potrzebna do aktualizacji modeli, tj. do aktualizacji przestrzeni pojęciowych.

Struktury mogące uwalniać dopaminę:

• Pole brzuszne nakrywki (VTA, Ventral Tegmental Area)
• Istota czarna (SN, Substantia Nigra)
• Miejsce sinawe (LC, Locus Coeruleus): uwalnia głównie noradrenalinę, ale może też dopaminę

Szlaki dopaminergiczne:

• Nigrostriatalny (SN → prążkowie grzbietowe): kontrola ruchowa i uczenie nawykowe. Degeneracja tego szlaku to choroba Parkinsona.
• Mezolimbiczny (VTA → jądro półleżące, NAcc): wartościowanie wyniku, motywacja, uczenie się przez nagrodę.
• Mezokortykalny (VTA → kora przedczołowa): pamięć robocza, planowanie, kontrola impulsów.

Szlak nigrostriatalny rozdziela się na dwa szlaki przez jądra podstawy, umożliwiające sterowanie działaniem:

• Szlak bezpośredni, w którym szybko uwalniana dopamina (phasic) łączy się z receptorami D1, które są pobudzające. Ułatwia wybraną akcję, mapuje możliwe afordancje do działania.
• Szlak pośredni, w którym powoli uwalniana dopamina (tonic) łączy się z receptorami D2, które są hamujące. Efektem jest tłumienie konkurencyjnych akcji i utrzymywanie trajektorii na danej afordancji.

Robisz sekwencję afordancji: wstań, zrób kawę, idź do łazienki, ubierz się. D1 ułatwia każdy krok sekwencji. D2 tłumi rozpraszacze.

ADHD to zaburzenie tej równowagi. Transporter dopaminy (DAT) w prążkowiu jest nadmiernie aktywny: wciąga dopaminę z przestrzeni synaptycznej, zanim zdąży zadziałać. Toniczny poziom dopaminy spada, a z nim aktywność szlaku pośredniego (D2). D2 nie ma czym tłumić konkurencyjnych trajektorii. Każdy nowy bodziec odpala szlak bezpośredni (D1), który inicjuje nową akcję, bo nic nie trzyma poprzedniej. Efekt: ciągłe przeskakiwanie między afordancjami, agitacja motoryczna, rozbiegany wzrok. Metylfenidat (Ritalin, Concerta) blokuje DAT, zatrzymując dopaminę w synapsie dłużej i przez to podnosi toniczny poziom dopaminy, przywracając D2 zdolność do hamowania. Szlak pośredni znów trzyma trajektorię zainicjowaną przez szlak bezpośredni.

Farmakologia ma cenę. Przewlekłe blokowanie DAT wywołuje kompensację: mózg produkuje więcej transportera (+24% gęstości DAT po roku stosowania, Wang et al., 2013). Kiedy lek przestaje działać, więcej DAT oznacza szybsze usuwanie dopaminy niż przed leczeniem. To efekt z odbicia (rebound): wieczorem, gdy lek opada, objawy wracają silniejsze niż rano. System, który kompensował brak dopaminy, teraz kompensuje jej sztuczną obecność.

Najnowsze dane (Adam, Nature 2026) pokazują, że neurony dopaminergiczne reagują na zagrożenia, nowe bodźce, ruch i predykcje ruchowe. Dopamina to sygnał do kodowania informacji. Wzmacnia skojarzenie między tym, co się wydarzyło, a okolicznościami, w których się wydarzyło.

Rola dopaminy jest więc podwójna. Uczestniczy zarówno w kodowaniu jak i przywoływaniu engramów. Dopamina inicjuje automatyczną sekwencję ruchu (D1) w kierunku znanych konsekwencji. Kiedy jednak następuje błąd predykcyjny (informacje bottom-up nie zgadzają się z modelem top-down), wyrzut dopaminy następuje w momencie zaskoczenia. W tym kontekście, dopamina uczestniczy w kodowaniu informacji poprzedzających zaskoczenie. Co doprowadziło do danego doświadczenia? Kiedy okoliczności są niejasne (50%), system nie wie jeszcze, które zmienne są istotne, więc zapisuje wszystko. Kodowanie jest stopniowe. Z każdym doświadczeniem system zawęża, które zmienne niosą predykcję, a balans między kodowaniem (eksploracją), a odtwarzaniem (eksploatacją) dynamicznie się dostosowuje.

Przyczyny-źródła i przyczyny-wyjaśnienia

Przyczyna-źródło to bodziec stojący za pobudzeniem receptorów, gibsonowska informacja z zewnątrz. Przyczyna-wyjaśnienie to uzasadnienie stojące za pobudzeniem receptorów, fristonowskie wywnioskowanie dlaczego.

Grecki żeglarz przypisuje wyjaśnienie swojej bezpośredniej eksterocepcji. Posejdon się gniewa i dlatego widzę wzburzone morze. Co widzę, to przyczyna-źródło. Dlaczego to widzę, to przyczyna-wyjaśnienie. Widzę kosz pełen grzybów. Dlaczego? Pewnie ktoś z domowników nazbierał.

Gdy system zostaje przejęty

W 1954 roku Olds i Milner przypadkowo odkryli, że szczury naciskają dźwignię tysiące razy na godzinę, by stymulować elektrycznie własny mózg. Elektroda była umieszczona w podwzgórzu bocznym, ale stymulowała pęczek przyśrodkowy przodomózgowia: szlak dopaminergiczny z VTA do NAcc. Późniejsze badania pokazały, że to właśnie aktywacja NAcc tak bardzo uzależnia.

Substancje przejmują ten sam system konsolidacji.

Kokaina blokuje transporter dopaminy (DAT, Dopamine Transporter). W efekcie transporter nie zbiera dopaminy z przestrzeni synaptycznych do neuronu presynaptycznego i dopamina tam obecna dłużej aktywuje receptory postsynaptyczne. Kokaina blokuje też transporter noradrenaliny (NET) i serotoniny (SERT): jest potrójnym inhibitorem wychwytu zwrotnego. Efekty sercowo-naczyniowe (tachykardia, nadciśnienie) wynikają z blokady NET, efekty nastroju z blokady SERT, uzależnienie z blokady DAT.

Amfetaminy blokują DAT i odwracają działanie transportera. DAT normalnie zabiera dopaminę ze szczeliny synaptycznej do neuronu presynaptycznego. DAT, do którego przyłączyła się amfetamina, działa pod prąd. Transportuje dopaminę z neuronu presynaptycznego do szczeliny synaptycznej. Sprawia to, że neuron uwalnia dopaminę bez generowania potencjału czynnościowego.

Opiaty działają inaczej: hamują interneurony GABAergiczne w VTA, które normalnie hamują neurony dopaminergiczne. Hamulec na hamulcu przestaje działać. Jednocześnie opiaty bezpośrednio produkują zmianę interoceptywną: ból znika, rozlewa się ciepło.

Wszystkie trzy substancje wpływają na uwalnianie dopaminy w różnych miejscach w różny sposób. Substancje produkują sygnał naturalnie nie doświadczany. Każdy detal eksteroceptywny obecny podczas zażycia (pokój, ludzie, muzyka) zostaje skonsolidowany z nadludzką siłą. Dlatego kontekst wyzwala nawrót. Te skojarzenia zostały wykute sygnałem, do którego architektura nigdy nie była skalibrowana.

Serotonina

Substancje psychodeliczne (psylocybina, LSD) pobudzają receptory serotoninowe 5-HT2A na neuronach piramidowych głębokich warstw kory, a to rozluźnia priory najdalsze od zmysłów. Model Carhart-Harrisa i Fristona (2019), nazwany REBUS, ujmuje to wprost: gdy precyzja predykcji top-down spada, sygnał bottom-up z receptorów dociera dalej niż zwykle. Świat staje się intensywniejszy, granice pojęć miękną, a modele, które normalnie są przezroczyste, na chwilę stają się widoczne jako modele.

Tę samą serotoninę podnoszą leki przeciwdepresyjne z grupy SSRI (selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny, jak fluoksetyna czy sertralina). Blokują SERT, transporter zbierający serotoninę ze szczeliny synaptycznej, więc serotonina działa na receptory dłużej. Stężenie rośnie od razu, ale poprawa nastroju przychodzi dopiero po kilku tygodniach. Ta zwłoka jest wskazówką: SSRI nie działają przez sam wzrost serotoniny, lecz przez powolną zmianę, którą ten wzrost wywołuje w sieciach, czyli zwiększoną plastyczność i rozluźnienie zbyt sztywnych priorów. Tam, gdzie psychodeliki rozluźniają priory gwałtownie i na godziny, SSRI robią to łagodnie i przez tygodnie.

Serotonina i dopamina współregulują sposób przetwarzania informacji przez sieci mózgowe.

Kora nowa ma 6 (L1-L6) warstw; neurony piramidowe w warstwie L5 wyposażone w receptory serotoninergiczne 5-HT2A wysyłają projekcje między innymi do wzgórza i jąder podstawy (BG), modulując ich aktywność.

Szlaki dopaminergiczne i serotoninergiczne domykają wielką pętlę kora → prążkowie → gałka blada → wzgórze → kora. Kora wysyła pobudzenie do prążkowia, prążkowie przez szlaki bezpośredni i pośredni steruje gałką bladą i istotą czarną, te hamują wzgórze, a wzgórze wraca do kory. Dopamina z SNc i VTA ustawia czułość całej pętli. Serotonina dostraja tę pętlę od strony kory: receptory 5-HT2A na neuronach piramidowych warstwy V regulują siłę sygnału, który kora wysyła do prążkowia. To jest pętla korowo-prążkowiowo-wzgórzowo-korowa: ten sam obwód, który wybiera ruch, na bardziej brzusznym końcu wybiera cel i decyzję. Diagram powyżej pokazuje tę pętlę z perspektywy pojedynczej kolumny korowej: warstwy kory na górze, a pod nimi jądra podstawy, wzgórze i dopaminergiczne wejście z VTA.

Pętla: język

Język to forma komunikacji umożliwiająca przekazywanie złożonych idei za pomocą precyzyjnie generowanych ruchów proprioceptywnych. Zazwyczaj za pomocą ust i strun głosowych, dzięki czemu wydawane dźwięki mogą być odebrane i zrozumiane przez innych.

---

Język

Generowanie złożonych wypowiedzi zaczyna się od sieci domyślnej: TP dostarcza wiedzę społeczno-semantyczną, OFC oznacza ją wartością emocjonalną. Stąd informacja biegnie trzema równoległymi torami do obszaru Broki:

IFG składa to wszystko w plan wypowiedzi i wysyła predykcję motoryczną do SMN (inferior): wargi, język, krtań. W skrócie: powiedzenie czegoś to abstrakcyjne koncepty (TP + OFC) stopniowo ubierane w słowa (MTG, STG) i finalnie wypowiadane (IFG → SMN). Na koniec z powrotem przez korę słuchową (A1) jako feedback. Słyszysz własny głos i porównujesz z predykcją jak zabrzmiały wypowiadane słowa.

Te trakty układają się w większy wzorzec, który neurobiologia języka nazywa modelem dwóch strumieni (Hickok i Poeppel, 2007). Strumień brzuszny niesie znaczenie: od bieguna skroniowego (TP) i OFC, przez aMTG i pMTG, ku obszarowi Broki. Strumień grzbietowy niesie dźwięk ku artykulacji: od okolicy Wernickego (tylny STG) pęczkiem łukowatym do Broki, a stamtąd do kory ruchowej (M1) i mięśni mowy. Mówienie zamyka pętlę: wytworzony dźwięk wraca przez korę słuchową (A1) z powrotem do Wernickego, który porównuje go z tym, co Broca zamierzała powiedzieć. Słyszysz siebie, a błąd predykcyjny poprawia kolejne słowo. Język jest pętlą sprzężenia zwrotnego.

Afazja Broki i afazja Wernickego

Uszkodzenie IFG (obszar Broki) daje afazję Broki: rozumiesz język, ale nie możesz złożyć wypowiedzi. Wiesz, co chcesz powiedzieć. Nie potrafisz zbudować sekwencji motorycznej, żeby to powiedzieć. Mowa jest powolna, telegraficzna, pozbawiona gramatyki. Struktura (składnia) jest złamana. Znaczenie (semantyka) jest nietknięte.

Uszkodzenie tylnego STG (obszar Wernickego) daje afazję Wernickego: mówisz płynnie, gramatycznie poprawnie. Zdania brzmią jak zdania. Ale nie znaczą nic. Semantyka jest złamana. Składnia jest nietknięta. Podwójna dysocjacja: struktura (IFG) i znaczenie (STG/MTG) to osobne procesy z osobnymi substratami neuronalnymi. Noam Chomsky argumentował to od lat pięćdziesiątych: istnieje gramatyka uniwersalna, wrodzona zdolność do przetwarzania struktury językowej, niezależna od konkretnego języka i niezależna od znaczenia. Afazje dostarczają jej neuroanatomicznego wsparcia.

Język kształtuje myślenie?

Chomsky twierdzi, że zdolność językowa jest wrodzona: mózg przychodzi z generatywną maszynerią, która ze skończonego zestawu reguł produkuje nieskończoną liczbę zdań. Język generatywny ma dwa niezależne wymiary: składnię (struktura, "kto komu co zrobił") i semantykę (znaczenie, "co to wszystko znaczy"). Afazje pokazują, że mózg przetwarza je osobno.

Ale czy język wpływa na to, jak myślisz? Hipoteza Sapira-Whorfa mówi: tak. Wersja silna (język determinuje myślenie) jest w większości odrzucona. Wersja słaba (język wpływa na myślenie) ma solidne wsparcie. Pomyśl o kolorach. Język eskimoski ma wiele słów na "biały." Języki amazońskie mają wiele słów na "zielony." Liczba etykiet w danej domenie koreluje z dokładnością percepcji w tej domenie. Więcej słów na odcienie bieli: lepsza dyskryminacja odcieni bieli.

Język i formy komunikacji dźwiękowej towarzyszyły hominidom od dawna. Pismo natomiast jest relatywnie nowym wynalazkiem. Mimo tego, pisanie angażuje te same struktury co mówienie.

W geometrii Gärdenfors: język dostarcza granic regionów w przestrzeni pojęciowej. Więcej słów na odcienie bieli to więcej regionów w tej części przestrzeni kolorów, a każdy region ma swój prototyp. Barrett opisała dokładnie ten sam mechanizm dla emocji: ludzie z bogatszym słownictwem emocjonalnym konstruują bardziej zróżnicowane stany emocjonalne. Sapir-Whorf i granulacja emocjonalna to ten sam mechanizm zastosowany do różnych przestrzeni pojęciowych. Do tego mechanizmu wracamy w sekcji o granulacji emocjonalnej poniżej.

Sztuczna inteligencja buduje analogiczne przestrzenie. Duże modele językowe (LLM) konstruują przestrzenie embeddingów: wielowymiarowe rozmaitości, na których słowa, zdania i pojęcia mają pozycje i dystanse. "Król" minus "mężczyzna" plus "kobieta" równa się "królowa": operacja geometryczna w przestrzeni pojęciowej. Ludzie i LLM-y są wrażliwi na prompty z tego samego powodu: prompt ustawia punkt startowy na rozmaitości. Inny punkt startowy, inna trajektoria, inny wynik.

---

Istotność i emocje

Istotność to kluczowy sygnał reorientujący wszystkie sieci. Niezależnie od tego, jak daleko od receptorów pracuje sieć, coś musi rozstrzygać, co jest teraz ważne. To zadanie ciała migdałowatego i wyspy.

Łańcuch neuronalny emocji

Kilka struktur jest kluczowych:

• Ciało migdałowate: detektor istotności. Reaguje na cokolwiek ważne dla organizmu: nowe, nagradzające, zagrażające. Moduluje uczenie się emocjonalne i dostęp do zasobów uwagowych.
• Wzgórze: router sensoryczny. Przetwarza i przekierowuje informacje ze wszystkich wymiarów.
• Wyspa (insula): przetwarza informacje interoceptywne.
• vmPFC (brzuszno-przyśrodkowa kora przedczołowa): integruje kontekst z afektem. Ustawia predykcję o tym, czego ciało zaraz doświadczy.
• dlPFC (grzbietowo-boczna kora przedczołowa): świadoma regulacja. Reappraisal: zmiana interpretacji sytuacji, która zmienia doświadczenie emocjonalne. Wysiłkowe i wolniejsze niż modulacja vmPFC.

---

Emocje: ciało mówi pierwsze

Historia badań nad emocją zaczyna się od sześciu ekspresji twarzy (szczęście, smutek, strach, wstręt, gniew, zaskoczenie), które rozpoznają ludzie na wszystkich kontynentach, niezależnie od kultury. Mikroekspresje trwające ułamek sekundy wskazują na biologiczną podstawę emocji jako wrodzonych uniwersalnych kategorii.

Lisa Feldman Barrett argumentuje inaczej. Sugeruje, że jest afekt: ciągły sygnał walencji (dobre/złe) i pobudzenia (wysokie/niskie) płynący z ciała. I jest kontekst: historia życia, kultura, język, sytuacja. Mózg bierze ten surowy materiał i tworzy instancję emocji, w czasie rzeczywistym, za każdym razem od nowa. Dwie osoby z szybko bijącym sercem i spoconymi dłońmi: jedna czuje strach, druga podekscytowanie. Ta sama fizjologia, inna emocja. Dlatego że kontekst ustawia predykcję.

Afekt, emocja, uczucie

Żeby rozmawiać precyzyjnie, potrzebujemy trzech pojęć.

• Afekt: sygnał orientujący krajobraz afordancji, czy coś jest przyciągające czy odpychające.
• Emocja: Pobudzenie ciała. Co robi twarz, serce, mięśnie. Ekspresja, autonomiczna odpowiedź, tendencja do działania.
• Uczucie: interpretacja emocji w kontekście przestrzeni poznawczej.

Pacjent S.M.

Kobieta z obustronnym uszkodzeniem ciała migdałowatego (choroba Urbacha-Wiethego, rzadkie wapnienie struktur). Nie reaguje strachem na węże, pająki, napady, broń przystawioną do twarzy. Jej deficyt jest selektywny: eksteroceptywne wykrywanie zagrożenia. Droga wzrokowa i słuchowa do ciała migdałowatego jest zerwana.

Feinstein i współpracownicy (2013) pokazali, że S.M. doświadcza strachu podczas inhalacji CO2. Interoceptywna droga do strachu, przez wyspę, jest nienaruszona. Ciało wysyła sygnał paniki, wyspa go przetwarza, emocja zostaje skonstruowana. Wniosek: ciało migdałowate jest konieczne dla strachu opartego na sygnałach zewnętrznych. Dla strachu interoceptywnego: nie. Z zewnątrz widać nienaruszoną drogę interoceptywną. Od środka jest czysty strach, ten sam, którego węże już w niej nie budzą.

Od koregulacji do integracji

Niemowlę nie reguluje własnych stanów emocjonalnych. Nie może: sieci kontroli i domyślna nie są jeszcze w pełni rozwinięte. Opiekun jest zewnętrznym systemem regulacyjnym dla dziecka; zapewnia kojący głos i spokojną obecność. To jest koregulacja jako MKO dla układu nerwowego. Ten sam mechanizm scaffoldingu, który Vygotsky opisał dla poznania, działa tutaj dla emocji.

Między 2. a 5. rokiem życia dlPFC stopniowo dojrzewa. Dziecko internalizuje zdolność regulacyjną. Mowa prywatna (Vygotsky) pojawia się teraz dla regulacji emocjonalnej: "spokojnie, to tylko pies, nie ugryzie." Między 6. a 12. rokiem życia łączność vmPFC-ciało migdałowate dojrzewa. Architektura wspiera to, co dorośli nazywają inteligencją emocjonalną.

Granulacja emocjonalna

Barrett: ludzie z bogatszym słownictwem odczuć dosłownie doświadczają jakościowo innych stanów emocjonalnych. To jak wiele masz słów na odczucia pozwala Ci odczuwać bogatszą ich paletę. Ktoś, kto rozróżnia frustrację, rozczarowanie, bezsilność i żal, konstruuje cztery różne stany tam, gdzie ktoś bez tych słów konstruuje jeden: "jest mi źle."

Lieberman i współpracownicy (2007): samo nadanie nazwy uczuciu redukuje aktywację ciała migdałowatego. Akt budowania słowa tłumi surowy sygnał. Słownictwo emocjonalne jest regulacyjne. Dlatego opiekun, który mówi dziecku "jesteś sfrustrowany, bo chciałeś sięgnąć po zabawkę i nie mogłeś", robi coś więcej niż etykietowanie. Instaluje szablon konstrukcyjny na całe życie. Narzędzie emocjonalne przekazane przez MKO, zinternalizowane. Dokładnie mechanizm Vygotsky'ego, stosowany do regulacji afektu.

---

Podsumowanie

Jesteś zbiorem około 100 miliardów komórek nerwowych współpracujących z około 30 bilionami innych komórek i jeszcze z około 30 bilionami mikrobiomu. Doświadczasz modelu świata hostowanego przez Twoje sieci mózgowe. Modele bliżej receptorów są związane z eksterocepcją, propriocepcją i interocepcją. Modele dalej receptorów są przestrzeniami poznawczymi gdzie konstruujesz abstrakcyjne koncepty, plany na przyszłość, wspomnienia z przeszłości oraz modele innych agentów. Starasz się przewidzieć co się wydarzy, w bliskiej i odległej skali, nawigujesz przestrzeń receptorów i poznawczą, i udajesz, że wiesz co robisz. Ja też udaję. A tak na prawdę nikt nie wie. Krążymy na kawałku skały wokół reaktora termojądrowego opowiadając sobie historię o wielkim wybuchu i wszechświecie wypełnionym ciemną energią i materią... bo póki co nikt nie wymyślił lepszej historii.

Ale jest coś, co masz i czego być może nie doceniasz. Sprawczość. Kiedy myślisz o przyszłości i podejmujesz decyzję to wtedy doświadczasz aktywności swojej DMN. To jest przyszłość, potencjalna, możliwa, jeszcze nie zrealizowana. Jednak kiedy przy udziale OFC zdecydujesz się na próbę jej urzeczywistnienia, odpalisz kaskadę przez kolejne sieci, która finalnie poskutkuje zmianą informacji proprioceptywnej. Niektóre cele zajmują lata spójnej nawigacji proprioceptywnej dyktowanej przez przestrzenie poznawcze. Ale czas i tak upłynie, a Ty przez ten czas możesz gdzieś dojść.

Cały ten kurs zaczął się od jednego słowa: model. Doświadczasz modeli świata. Twoje sieci budują go, a Ty żyjesz w środku.

Każdy z nas jest sam w swojej własnej głowie. Otoczony marzeniami, obawami, niepewnościami, nadziejami, kompleksami, planami, emocjami... Przybieramy maski przed innymi i przed sobą. Udajemy, że wiemy, co robimy... albo przynajmniej mamy nadzieję, że inni nie zauważą, że nie wiemy. Płyniemy przez życie, próbując się odnaleźć. I w pewnym momencie okazuje się, że nikt nie zna kierunku. I wszyscy wierzą w Posejdona.

Dzięki za ten rok. Na koniec mój ulubiony filmik z mojego ulubionego kanału.

---

---

---